Dwie metody formowania — charakterystyka ogólna
Papier-mâché można budować na dwa zasadniczo różne sposoby. Technika warstwowa polega na nakładaniu pasków mokrego papieru na gotową formę bazową, warstwa po warstwie. Technika pulpowa polega na modelowaniu bezpośrednio ręką lub narzędziem z uprzednio przygotowanej masy papierowej o konsystencji zbliżonej do gliny.
Wybór metody zależy od celu pracy — jeżeli zależy na gładkiej, równej powierzchni dużych obiektów, lepsza jest technika warstwowa. Jeżeli ważna jest możliwość rzeźbienia detali i swobodnego modelowania kształtów, technika pulpowa daje więcej możliwości.
Technika warstwowa — etapy pracy
W metodzie warstwowej punktem wyjścia jest forma bazowa. Może to być napompowany balon, miska obłożona folią spożywczą, papierowa forma lub dowolny przedmiot, który posłuży jako model. Na formę nakłada się kolejne warstwy pasków gazety lub innego miękkiego papieru, nasączonych pastą klejącą.
Przygotowanie pasty klejącej
Pasta klejąca przygotowywana jest najczęściej z kleju tapetowego na bazie metylocelulozy. Klej rozcieńcza się wodą do konsystencji rzadkiej śmietany — zazwyczaj 1 łyżka kleju w proszku na 500 ml wody. Alternatywą jest pasta z mąki i wody w stosunku 1:2, gotowana do zgęstnienia, jednak taka pasta bardziej sprzyja pleśnieniu.
Metyloceluloza jest łatwo dostępna w Polsce w sklepach budowlanych i papierniczych jako klej do tapet. Jest bezpieczna, nie pachnie i po wyschnięciu nie jest widoczna.
Nakładanie warstw
Paski papieru o szerokości 2–3 cm moczy się w paście i nakłada na formę bazową krzyżująco — każda warstwa prostopadle do poprzedniej. Minimalna liczba warstw zapewniająca dostateczną sztywność to cztery lub pięć, przy grubości pojedynczej warstwy gazety. Każdą warstwę należy wysuszyć przed nałożeniem kolejnej lub co najmniej poczekać, aż stanie się matowa i lekko twarda w dotyku.
Orientacyjna liczba warstw a twardość formy
- 2–3 warstwy: miękka, elastyczna forma — nadaje się do dekoracji, nie do użytkowania
- 4–6 warstw: standardowa sztywność — dekoracje ścienne, miseczki ozdobne
- 8–10 warstw: wysoka trwałość — maski, rzeźby, przedmioty trzymane w ręce
- Powyżej 10 warstw: maksymalna wytrzymałość — obiekty wystawowe, duże formy
Technika pulpowa — modelowanie z masy
Technika pulpowa bazuje na masie papierowej opisanej w pierwszym artykule. Przygotowaną masę nakłada się bezpośrednio na szkielet lub formę, podobnie jak glinę ceramiczną. Grubsze elementy (powyżej 1 cm) schnąć będą dłużej i mogą pękać, jeśli zbyt duże porcje masy zostaną nałożone naraz.
Modelowanie ręczne z masy papierowej — widoczna swoboda kształtowania form organicznych. Źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Zapobieganie pękaniu podczas schnięcia
Grube elementy z masy papierowej pękają podczas schnięcia, gdy zewnętrzna warstwa wysycha szybciej niż wnętrze. Zapobiega temu nakładanie masy stopniowo — w warstwach 5–8 mm — z suszeniem każdej warstwy przed nałożeniem kolejnej. Można też owijać pracę podczas schnięcia folią przez kilka godzin, co wyrównuje szybkość odparowywania wilgoci.
Czas schnięcia i warunki
Czas schnięcia zależy od grubości obiektu, temperatury i wilgotności otoczenia. Cienka forma z 4 warstw gazety w temperaturze pokojowej i przy normalnej wilgotności schnie od 24 do 48 godzin. Praca przy otwartym oknie lub przy źródle ciepłego powietrza skraca ten czas.
Typowe warunki w polskich domach zimą — centralne ogrzewanie, wilgotność powietrza 30–40% — sprzyjają szybkiemu schnięciu. Latem przy wilgotności powyżej 70% czas schnięcia może się podwoić.
Forma uważana za suchą w dotyku nie musi być sucha w środku. Przed lakierowaniem lub malowaniem warto odczekać minimum 24–48 godzin po pozornym wyschnięciu.
Wzmacnianie gotowej formy
Po wysuszeniu formę można wzmocnić cienką warstwą kleju PVA rozcieńczonego wodą (1:1), nałożoną pędzlem. PVA tworzy elastyczną powłokę uszczelniającą, która jednocześnie przygotowuje powierzchnię do malowania. Po nałożeniu warstwy PVA forma powinna schnąć co najmniej 2–4 godziny przed kolejnymi etapami pracy.
Przy formach przeznaczonych do kontaktu z wodą lub wilgocią (np. doniczki dekoracyjne) warto zastosować co najmniej dwie warstwy werniksu akrylowego od zewnątrz i jedną od wewnątrz.
Odniesienia
Informacje o właściwościach kleju tapetowego na bazie metylocelulozy: karty techniczne producentów dostępne w Polsce, m.in. Metylan i Pufas. Informacje o tradycyjnych technikach papierniczych: Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju (muzpap.pl).